ਲੁਧਿਆਣਾ, 17 ਫਰਵਰੀ, 2026 (ਭਗਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ): ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਨੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਰਾਣੇ ਦੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਬੁਕਿੰਗ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਵਿਧਾ ਵਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਛੋਟੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਕਦ ਰਕਮ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਦਾ ਖਤਰਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਆਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਠੱਗ ਸਮਾਜਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਮ ਠੱਗੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:
- ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਅਰੇਸਟ (Digital Arrest): ਠੱਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਨਕਲੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ‘ਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਫ਼ੋਨ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਰਾਹੀਂ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਨਿਵੇਸ਼ ਠੱਗੀ (Investment Fraud): ਠੱਗ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਮਾਹਿਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਕਲੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਜਾਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਠੱਗ ਪੈਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਠੱਗੀ ਹੋਵੇ।
- ਫਿਸ਼ਿੰਗ/ਵਿਸ਼ਿੰਗ ਠੱਗੀਆਂ (Phishing/Vishing Scams): ਇਨ੍ਹਾਂ ਠੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਮੇਲ, ਸੁਨੇਹੇ ਜਾਂ ਕਾਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬੈਂਕਾਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੋਂ ਲੌਗਇਨ ਵੇਰਵੇ, OTP ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਟੈਕ ਸਹਾਇਤਾ ਠੱਗੀਆਂ (Tech Support Scams): ਠੱਗ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਟੈਕ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਵਾਇਰਸ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਲਾਂ ਜਾਂ ਐਪਸ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਮੋਟ ਐਕਸੈਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਡਾਟਾ ਚੋਰੀ ਜਾਂ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਰਿਫੰਡ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਲਿੰਕ ਠੱਗੀ (Refund and Payment Link Fraud): ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠੱਗੀ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਰਿਫੰਡ ਜਾਂ ਆਨਲਾਈਨ ਖਰੀਦ ਲਈ ਰੀਬੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਲਿੰਕ ‘ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਪੇਜ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੌਗਇਨ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਧਾਰਣ ਨਿਯਮ
- UPI PIN, OTP, ਪਾਸਵਰਡ, ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਲੌਗਇਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੱਗੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
- ਅਣਜਾਣ ਲਿੰਕਾਂ ‘ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਐਪਸ ਇੰਸਟਾਲ ਕਰੋ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਜਾਂ ਰਿਮੋਟ ਐਕਸੈਸ ਐਪਸ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਡਾਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਫੋਨ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਠੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਜਿਸਟਰਡ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ SEBI, RBI ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਯਮਕ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਵੈਬ ਐਡਰੈੱਸ ਵਿੱਚ HTTPS ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ, ਅਧਿਕਾਰਕ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ ਵੇਖੋ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਲਿੰਕਾਂ ‘ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚੋ।
- ਜਦੋਂ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਠਹਿਰੋ। “ਤੁਹਾਡਾ ਖਾਤਾ ਅੱਜ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ”, “ਤੁਹਾਡੀ KYC ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ”, “ਤੁਹਾਡਾ SIM ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ” ਜਾਂ “ਤੁਹਾਡੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ” ਵਰਗੇ ਸੁਨੇਹੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸਮਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਅਚਾਨਕ ਕਾਲ ਜਾਂ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਅਸਲੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਫੋਨ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਰਾਹੀਂ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੱਗੀ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ‘ਤੇ 1930 ਡਾਇਲ ਕਰਕੇ ਜਾਂ Department of Telecommunications ਦੀ ਵੈਬਸਾਈਟ (https://sancharsaathi.gov.in/sfc/) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਨੇਹੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ਾਟ ਲਵੋ ਅਤੇ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਓ। ਅਣਜਾਣ ਕਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਜਾਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਿਚਾਓ ਨਾ। ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ, ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।